Căn Nguyên Là Gì

  -  

Một căn nguyên rất có thể được có mang như điều vốn tác động thực sự và tích cực và lành mạnh đến một sự vật, để cho sự vật đó chịu ràng buộc mình giải pháp nào kia (that which really và positively influences a thing, making this thing dependent upon it in some way).

Bạn đang xem: Căn nguyên là gì

<1>

Sau đây là một số nhấn xét căn bạn dạng nhất họ có được sau khoản thời gian xem xét những khái niệm “căn nguyên”“hiệu quả”:

a/. Việc hiệu quả chịu ảnh hưởng vào căn cơ về mặt hiện hữu là phần tương xứng (counterpart) với chuyện căn nguyên có ảnh hưởng thực sự trên công dụng (The effect’s dependence on the cause as regards the act of being is the counterpart of the real influence of the cause on the effect). 1 căn nguyên là một trong căn nguyên trong mức độ hiệu quả không mô tả hữu nếu không tồn tại căn nguyên. Chẳng hạn, 1 căn nhà ko thể tại vị nếu không tồn tại những thứ liệu tạo nên sự nó cũng tương tự không gồm một sự sắp tới xếp cân xứng các nhân tố nói trên. Chẳng lúc nào căn nhà thực sự tồn tại nếu như như không tồn tại công trình của các con fan xây nên căn nhà đó, mang đến dù dự án công trình này trực tiếp ảnh hưởng nhiều hơn đến sự việc đưa tòa nhà vào hiện lên hơn là mang lại chính việc thực hữu của nó. Nhì lối ảnh hưởng đến công dụng như vậy giúp chúng ta cũng có thể định nghĩa một nền tảng như bất cứ điều gì nhưng một thứ gì chịu ràng buộc vào đó về mặt “hiện hữu” hoặc về chuyện nó lấn sân vào hiện hữu.

b/. Sự phân biệt thực sự giữa căn nguyên và hiệu quả là điều hiển nhiên (The real distinction between the cause và the effect is evident), vày chuyện một sự vật chịu ảnh hưởng vào một sự thiết bị khác nhất thiết ẩn ý rằng hiện hữu của bọn chúng thực sự tách biệt nhau.

c/. Căn nguyên thì ưu tiên so với tác dụng (The primacy of the cause with respect to lớn the effect): các căn nguyên, tự bạn dạng chất, đề nghị ưu tiên trên hiệu quả của nó, vì chưng hoàn bị nhưng căn nguyên đem lại hoặc chế tạo ra nơi hiệu quả thì trước hết phải hiện hữu nơi nền tảng cách như thế nào đó. Trong không ít trường hợp, sự ưu tiên theo bản chất này cũng kéo theo bài toán có trước theo thời gian. Chẳng hạn, phụ huynh phải tất cả trước con cái, cùng một nhà chạm trổ phải bao gồm trước tượng phật mà ông ta làm cho nên. Xét theo chính hoạt động vui chơi của căn nguyên, thì kết quả và nền tảng gốc rễ của nó có tương quan với nhau cùng đồng thời với nhau. Căn nguyên là 1 trong những căn nguyên khi nó làm công việc tạo thành; còn kết quả là một kết quả vào dịp nó được sản xuất thành (The cause is a cause when it is causing; the effect is an effect at the time it is being caused).

II. CĂN NGUYÊN, NGUYÊN LÝ, ĐIỀU KIỆN VÀ CƠ HỘI

Khía cạnh không thể nhất của bản chất một căn cơ chính là ảnh hưởng tích cực của chính nó trên hiện hữu của tác dụng và sự chịu ràng buộc tương ứng của kết quả vào nó. Đây chính là điều phân minh một nền tảng gốc rễ với những thực tại tương tự như khác (chẳng hạn một nguyên lý, một điều kiện, hoặc một cơ hội) vốn không luôn luôn có một tác động tích cực trên hiệu quả.

*
a/. Một nguyên tắc là chiếc mà từ đó một sự đồ khác nảy sinh ngẫu nhiên cách như thế nào (A principle is that from which some other thing arises in any way whatsoever). Vì chưng đó, mỗi căn nguyên đều là một trong những nguyên lý, nhưng chưa hẳn mọi nguyên lý đều là một trong những căn nguyên. Thuật ngữ “nguyên lý” nói tới một sự ban đầu hay một lẻ tẻ tự, tuy thế không tuyệt nhất thiết bao quát bất cứ ảnh hưởng tích cực nào trên “hiện hữu” của bất cứ thứ gì nảy sinh từ đó. Một điểm cũng khá được coi như là nguyên lý (tức là việc khởi đầu) của một hàng kẻ, những lời nói đầu của một diễn từ được coi như mở màn hay nguyên lý cho toàn bộ diễn từ, và tín đồ cầm cờ được đánh giá như mở đầu hoặc nguyên tắc cho cuộc diễu binh. Mặc dù vậy, ko một đồ vật gì trong những thứ nói trên lại là căn cơ cho điều xảy ra sau nó.

Như vậy, một căn nguyên là 1 trong loại nguyên lý, thúc đẩy đến sự chịu ảnh hưởng của hiệu quả vào bắt đầu của nó. Thần học dạy dỗ rằng bao gồm mối tương quan nhiệm xuất nơi tía Ngôi Thiên Chúa nhưng không hề kéo theo tính nhân quả chút nào. Dù rằng Chúa con nhiệm xuất tự Chúa Cha, thì fan cũng không được coi là “lệ thuộc” vào Chúa Cha, vì câu hỏi đó bao quát một sự bất toàn trong vấn đề hiện hữu của Ngôi Lời. Do vậy, Thiên Chúa cha là nguyên tắc cho Chúa bé và cả hai là nguyên tắc cho Chúa Thánh Thần; mặc dù nhiên, Chúa cha không được xem như nền tảng của Chúa bé và cả Chúa thân phụ và Chúa bé cũng không được coi như căn nguyên của Chúa Thánh Thần.

Bên cạnh loại nguyên tắc này vốn được điện thoại tư vấn là một nguyên lý tích cực, cũng còn có một nguyên lý tiêu cực, đó là “khuyết phạp” (privation): bài toán thiếu mất một hoàn bị hoàn toàn có thể được coi như nguyên tắc cho bài toán thủ đắc một hoàn bị. Khi Thánh Thomas nói đến những nguyên tắc của những hữu thể thứ thể, ngài tổng quan khuyết phạp với cấu tạo từ chất và hình thế, xác định hai điều sau là những căn nguyên, đã khi việc khuyết phạp chỉ là một trong những nguyên lý.

b/. Một điều kiện là 1 điều đòi phải gồm đã (tiên quyết), hoặc một sự xắp xếp khẩn thiết khiến cho căn nguyên tính xảy ra được (A condition is a prerequisite or necessary disposition in order to make causality take place). Nó là một điều gì đó thuần túy hỗ trợ khiến cho hành động của một căn cơ xảy ra được hoặc cản trở quán triệt xảy ra. Như vậy, một đk thì không mang tính nhân quả.<2> Điều khiếu nại thời tiết dễ dàng chẳng hạn, là 1 điều kiện để các lực sĩ tranh tài, nhưng đâu riêng gì là căn nguyên.

Một số điều kiện là khẩn thiết nhưng không được (ví dụ, một fan phải vào trong Đại Học để sở hữu được một bởi cấp), đã khi những điều kiện khác vừa khẩn thiết lại trọn vẹn (ví dụ, bỏ trên thiên đàng, một tín đồ phải bị tiêu diệt trong tình trạng ân sủng). Những điều kiện khẩn thiết thường xuyên được call là rất nhiều điều kiện không có không được (conditions sine qua non). Cũng có thể có những điều kiện khác vốn chỉ hỗ trợ hoặc phù hợp, mà lại không đặc biệt (ví dụ, việc đọc một cuốn sách được ý kiến đề nghị để có thể qua một khóa học).

c/. Một thời cơ là một điều gì mà sự hiện diện của nó sẽ cung ứng cho hành động của một căn nguyên (An occasion is something whose presence favors the action of a cause):Nó y hệt như một trả cảnh thuận tiện mặc dầu không quan trọng để cho tính căn nguyên diễn ra. Một ngày nắng đẹp là thời cơ tốt để đi dạo, nhưng chưa phải là căn nguyên, cũng chưa hẳn là điều kiện quan trọng đối với hành động đó. Chơi với chúng ta xấu rất có thể là một cơ hội để đi cho lối sinh sống đồi bại, nhưng gốc rễ của đời sống vô luân đó luôn luôn là ý chí của cá nhân.

Mặc dầu sự minh bạch giữa một nền tảng và các thực tại tương tự khác là rõ ràng, vẫn còn có sự lộn lạo giữa bọn chúng trong loại lịch sử. Chẳng hạn, có một vài triết gia đã giản lược tác động hỗ tương của các thụ tạo thành vào nguyên thời cơ cho hành động của Thiên Chúa, mà họ coi đó new là nền tảng gốc rễ đích thực tuyệt nhất (nhóm chủ Cơ Hội).<3> mọi người dị thường coi mối tương quan tiếp nối nhau như 1 mối contact nhân quả, và vị đó vận dụng tiên đề không nên (false axiom) “post hoc, ergo propter hoc” (nó xẩy ra sau điều đó, do vậy nó diễn ra vì điều đó), vốn tạo cho nhiều loại triết thuyết duy sử (Hegel, Comte, Marx).

III. NHỮNG LOẠI CĂN NGUYÊN CHÍNH

Vì nét đặc thù của tính nhân quả là sự phụ thuộc của tác dụng vào căn cơ xét về mặt hiện hữu, bạn cũng có thể phân loại gốc rễ chiếu theo những phương pháp mà việc nhờ vào thực sự xảy ra (ví dụ, sự phụ thuộc trong hiện nay hữu).

Trước hết, bạn cũng có thể thấy rằng có một sự chịu ràng buộc của hiệu quả vào hầu như nguyên lý cấu trúc nội trên của nó. Nếu một điều gì mất đi làm từ chất liệu mà nó được làm nên từ đó, hoặc mất đi hình cố đặt vào cấu tạo từ chất đó, thì nó sẽ không còn là chính nó nữa. Như vậy, sự tồn tại của một pho tượng phụ thuộc vào cấu tạo từ chất từ kia nó được gia công nên và phụ thuộc vào hình gắng vốn tạo dáng cho nó. Vì đó, bọn họ thấy có hai các loại căn nguyên, căn nguyên gia công bằng chất liệu (material cause) và gốc rễ hình cố (formal cause), vốn hiện hữu nơi mọi hữu thể đồ gia dụng thể.

Hơn nữa, tồn tại của một hiệu quả thì cũng chịu ràng buộc vào hai nguyên tắc ngoại lai, rõ ràng là gốc rễ tác thành (efficient cause) và căn cơ cứu cánh (final cause). Một điều nào đó ở trong tiềm năng thì chỉ rất có thể trở đề xuất thực hữu nhờ vào một hữu thể khác đang hiện hữu trong hiện tại thế. Khối gỗ quan yếu tự mình biến thành chiếc ghế, nó nên một hành động của một tác nhân nước ngoài lai để cho khả năng nó biến hóa cái ghế được hiện tại thực. Đến lượt mình, tác nhân luôn luôn luôn chuyển động vì một mục đích nào đó, và nếu loại trừ mục đích kia thì cả hành động cũng như tác dụng từ này đều không diễn ra được. Trường hợp một fan thợ không tồn tại ý làm một cái ghế hoặc một chiếc bàn, thì các đồ thiết kế bên trong đó không rộng gì phần lớn khả tính thuần túy.

*
Tóm lại, làm từ chất liệu mà từ đó một điều gì được làm nên, là 1 căn nguyên (căn nguyên chất liệu); cùng hình ráng nội tại của sự vật vốn thực hữu hóa chất liệu, là 1 trong căn nguyên (căn khuôn mẫu thế); nguyên lý kéo ra hình thế từ chất liệu, là một trong những căn nguyên (căn nguyên tác thành); và, sau cùng, mục tiêu mà tác nhân hướng đến, cũng là 1 căn nguyên (căn nguyên cứu vãn cánh) (In short, the matter from which something is made is a cause (material cause); the intrinsic form of the thing, which actualizes that matter, is a cause (formal cause); the principle which draws out the form from matter is a cause (efficient cause); and, finally, the goal towards which the agent tends is a cause (final cause)).

Xem thêm: 5 Điều Cần Biết Về Ủy Thác Xuất Khẩu Là Gì ? Quy Trình Ủy Thác Xuất Nhập Khẩu?

Các loại căn nguyên khác đều rất có thể giản lược vào tứ loại nền tảng gốc rễ vừa nêu. Căn nguyên tính của một bạn dạng thể so với những phụ thể riêng biệt của nó chính là căn nguyên tính cấu tạo từ chất và, ở một mức độ nào này cũng là căn cơ tính tác thành, cơ mà đó là từ nhiều quan điểm không giống nhau. Ảnh hưởng trọn nhân trái của bài toán hiện hữu trên yếu tính có thể nối kết với ảnh hưởng của hình thế trên chất liệu. Ngược lại, căn nguyên tính của một dụng cụ là 1 trong kiểu gốc rễ tác thành. Nền tảng tính của các nguyên mẫu mã (models or prototypes), nhưng một người nghệ sỹ mô bỏng trong lúc khiến cho những thành tích của mình, chính là căn nguyên tính hình nuốm hoặc cứu cánh. Ảnh hưởng căn nguyên tính của Thiên Chúa bên trên thụ sinh sản là kiểu căn cơ tính tác thành trả bị nhất.

Những nền tảng gốc rễ “per se” và những gốc rễ “per accidens”

Bên cạnh những căn cơ theo nghĩa chặt, hoặc những nền tảng per se (tự thân), còn tồn tại một số căn cơ ngẫu trừ, là căn cơ per accidens (do ngẫu trừ).

Căn nguyên tính “ngẫu trừ” (Accidental Causality) diễn ra khi hiệu quả được tạo nên thì nằm bên phía ngoài mục đích chăm biệt của một hành vi. Chẳng hạn, việc nghiên cứu là nền tảng gốc rễ per se của tri thức, và cũng là gốc rễ per accidens của một giải thưởng hàn lâm. Kết quả “ngẫu trừ” này rất có thể diễn tiến theo hai bí quyết cơ bản: về phía căn nguyên, cùng về phía hiệu quả.

a/. Vào trường hợp vật dụng nhất, một căn cơ ngẫu trừ là bất cứ điều gì nối kết với một gốc rễ “per se” mà lại lại không bao hàm nơi thực chất của nó trong tư cách một căn nguyên (In the first case, an accidental cause is anything which is joined khổng lồ a “per se” cause but is not included within its nature as a cause). Một nền tảng gốc rễ per accidens từ bỏ nó không tạo nên sự việc hiện hữu của hiệu quả, tuy nhiên chỉ nối kết nước ngoài tại với gốc rễ chính. Chẳng hạn, nếu thuộc một người vừa là nhạc sĩ vừa là kiến trúc sư, thì việc đào luyện về âm thanh chỉ là nền tảng gốc rễ per accidens của rất nhiều căn nhà nhưng mà ông ta xây dựng. Giống như thế, đa số hành vi xấu của một Kitô hữu trong các bước nghề nghiệp của mình không được đổ lỗi mang đến Giáo Hội Công Giáo, hoặc đổ lỗi mang đến nhân vị trong tư bí quyết một fan Công Giáo, vì việc anh ta được rửa tội chỉ cần phụ thể so với căn nguyên chính của những khiếm khuyết nghề nghiệp và công việc của anh ta. Thông thường, vấn đề phân biệt này không được nhận định rõ ràng trong cuộc sống thường ngày thường nhật của con người.

b/. Về phía hiệu quả, bao gồm một căn cơ tính “per accidens” khi kết quả chính của một căn nguyên được kèm theo bởi một công dụng khác mà, nói biện pháp chặt chẽ, không phát sinh do năng lực của nền tảng gốc rễ nói bên trên (On the part of effect, there is a “per accidens” causality whenever the proper effect of a cause is accompanied by another effect which is not, strictly speaking, due lớn the power of the given cause). Có tía trường hợp thiết yếu của một số loại này: bài toán cất đi một trở ngại, một công hiệu thứ cung cấp tình cờ, với một sự trùng đúng theo tạm thời.

(i) ngôi trường hợp thứ nhất, hay được gọi là trường vừa lòng removens prohibens, bao hàm việc tháo gỡ một điều nào đó vốn ngăn căn công hiệu, thế nào cho căn nguyên có thể đạt mang đến cùng đích tự nhiên và chăm biệt của nó. Ví dụ điển hình một con fan cắt đứt một tua dây sẽ buộc cây đèn, thì kia là gốc rễ per accidens cho việc đánh rơi cây đèn, đang khi căn nguyên chính là việc lôi cuốn nhau giữa cây đèn với trái đất bởi lực lôi kéo (gravitational force).

Tương trường đoản cú như vậy, tội nguyên tổ cũng là căn nguyên per accidens của tử vong và của không ít hậu trái khác dĩ nhiên nảy sinh từ việc sở hữu một bạn dạng tính nhân loại, nhưng điều đó (cái chết) bị phòng cản do tình trạng công chính ban đầu, dịp Thiên Chúa tạo nên nên bản tính nhân loại. Bởi vì lẽ thực chất của thân xác là khả hủy, đề xuất cái chết là định mệnh tự nhiên và thoải mái của mọi nhỏ người. Tuy nhiên, Thiên Chúa ban mang lại con fan trong tình trạng công chính ban sơ một loạt số đông đặc ân (cộng chế tạo ân sủng) vốn ngăn cản một vài hậu trái của câu hỏi chiếm hữu bạn dạng tính nhân loại. Qua việc hủy diệt tình trạng công thiết yếu ban đầu, tội sẽ trở nên nền tảng gốc rễ per accidens cho mọi hậu quả thoải mái và tự nhiên đó.

Cần ghi thừa nhận rằng bất cứ khi nào những hiệu quả ngẫu trừ độc nhất thiết nảy sinh từ hoạt động vui chơi của một gốc rễ per accidens, thì chúng đều hoàn toàn có thể gán cho nền tảng gốc rễ đó, mặc dầu căn nguyên per accidens không trực tiếp sản sinh bọn chúng theo nghĩa chặt. Đây là trường thích hợp của lấy một ví dụ cây đèn nêu trên. Cũng vậy, khi tín đồ đứng đầu một bên trường ko phản đối câu hỏi thuê một giáo sư đi theo học thuyết sai lạc tai hại (mặc dầu ông ta có công dụng làm chuyện đó), thì ông ta phải chịu trách nhiệm về đều tai hại trong việc đào tạo các sinh viên.

(ii) ngôi trường hợp sản phẩm hai là trường vừa lòng của những công dụng thứ yếu vô tình (fortuitous secondary effects). Điều này phát sinh khi hiệu quả tương xứng cho một lý do lại được kèm theo bởi một tác dụng khác không tuyệt nhất thiết đòi phải tất cả do ảnh hưởng căn nguyên tính của nó. Ví như một bạn làm ruộng search thấy kho báu chôn giấu trong lúc làm ruộng, thì việc tò mò đó ko thể được xem như hiệu quả riêng của hành vi tín đồ đó, tuy thế chỉ như 1 điều gì xẩy ra trong ngôi trường hợp sệt thù, chứ không xảy ra trong tương đối nhiều trường hợp tương tự như khác.

(iii) Theo một nghĩa hèn chặt hơn, họ cũng nói theo một cách khác tới căn nguyên tính per accidens trong trường hợp thiết bị ba, tức là căn nguyên tính của việc trùng hợp duy nhất thời (temporal coincidence). Trong trường hòa hợp này, không có mối liên hệ thực tế giữa hai hiệu quả, nhưng chỉ là sự trùng hợp duy nhất thời được dùng như gốc rễ cho ai đó nghĩ rằng tất cả một mối contact thực sự. Loại căn cơ tính ngẫu trừ này hay được hiểu nhầm như nền tảng tính đúng nghĩa. Chẳng hạn như việc khai triển phần nhiều khoa học tập thực nghiệm lại trùng phù hợp với sự suy thoái ví dụ trong hết sức hình học, nên một vài người vẫn tuyên bố rằng việc suy thoái và phá sản những nghiên cứu và phân tích triết học chính là căn nguyên làm cho nảy sinh các khoa học.

Nghiên cứu vớt về nền tảng gốc rễ tính per accidens có một áp dụng thoáng rộng trong Thần học Luân lý. Như bất cứ sự dữ nào, tội lỗi không tồn tại một gốc rễ per se. Hiệu quả riêng của căn cơ tính địa điểm tội nhân luôn vẫn là một điều nào đó tích cực, một điều gì là thiện hảo nơi chính mình (ví dụ, kiếm được của cải vật chất trong một vụ cướp; việc thỏa mãn tham dục giác quan lại trong việc ăn uống uống); tuy nhiên, thiện hảo được tuyển lựa đã thiếu hụt mất đơn côi tự đáng nên có đối với mục tiêu cuối cùng của bé người; vị đó, nó trở phải sự dữ về mặt luân lý.

***

SÁCH ĐỌC THÊM

TH. DE REGNON, La métaphysique des causes selon Saint Thomas et Albert le Grand, Paris 1906.

P. GARIN, Le problème de la causalité et Saint Thomas Aquin, Paris 1958.

<1> Neo-positivist philosophers – represented by B. Russell – replaced the notion of “cause” with that of “function” which can be expressed mathematically. Russell said: “There is no doubt that the continuous appearance of the old ‘law of causality’ in philosophers’ books is due lớn the fact that many of them are not familiar with the notion of function. (Mysticism & Logic, London 1918, phường 194). This affirmation is understandable in the context of neo-positivist doctrine, which reduces metaphysics khổng lồ formal logic.

<2> Between the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, a school of thought linked with empirical criticism (Mach, Avenarius) tried to explain everything that happens in the universe through conditions. Max Verworn, for instance, omitting all reference lớn causes, held that every process is detetmined univocally by the sum of its conditions. (Kausale und konditionale Weltanschasung, Bonn 1912).

<3> Occasionalism, as a peculiar way of understanding causality, initially arose from Mohammedan Theology. Algazel could not conceive of a real causality exercised by creatures, because he interpreted it as contracy khổng lồ the causality of God; for him, that would subordinate the power nguồn of God lớn the action of creatures and of nature. Accordingly, the only real causality is divine causality.

Xem thêm: ▷ Quá Khứ Của Beat Là Gì? Quá Khứ Của (Quá Khứ Phân Từ Của) Beat

Malebranche, like Algazel, held that causality increatures depends on the Divine Will. He differed from Algazel, however, on the nature of God’s will, & as a result, he developed a new form of occasionalism. Malebranche taught that the Divine Will does not act arbitrarily but according lớn an order. That order-which is co-substantial with the Divinity-imposes on the universe a regular succession of events. In short, real causality is reduced to that order established by God. (Cf. Entretiens sur la métaphysique, IX, 13).